به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، اگرچه قیام پانزده خرداد در اعتراض به انقلاب سفید و لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و بازداشت آیت الله خمینی(ره) بود اما ظهور قشر روحانیت به عنوان پیشران جنبش اعتراضی، استبداد حاکم و نارضایتی اقتصادی و اجتماعی از علل زمینه ساز آن محسوب می‌شود. اگر چه دستگاه سرکوب شاه با شدت تمام مقابل معترضان ایستاد، اما این جرقه، آتش انقلاب را روشن کرد.

به معنای دیگر رژیم شاه در ۱۵ خرداد نشان داد که با اتکا به زور می‌تواند اعتراض را سرکوب کند، اما نتوانست ریشه نارضایتی را بخشکاند. این قیام، اولین شکاف در دیوار قدرت بود که به مرور بزرگ‌تر شد تا ساختار فرو ریخت.

این قیام مردمی که لرزه بر پیکره فرسوده دستگاه سلطنت انداخت بر خلاف ایدئولوژی اتقلابی رایج آن زمان(مارکسیسم لنینیسم)، با بهره گیری از آموزه‌های دینی توانست با اقشار و طبقات مختلف قدیم و جدید ارتباط بگیرد و به رهبری آیت الله خمینی از بازاری تا روشنفکر را علیه دستگاه استبداد سلطنتی بسیج کند.

به گفته برخی تحلیلگران سازماندهی جنبش اعتراضی پانزدهم خرداد، بر پایه «نهادهای سنتی» (مسجد، حوزه، هیئت) بود که توانست میلیون‌ها نفر را بسیج کنند. این الگو، بعداً در انقلاب ۵۷ تکامل یافت.

قیام ۱۵ خرداد به عنوان روزی به یادماندنی در زمره ایام بزرگ تاریخ توانست با بسیج منابع مختلف، اعتراضی گسترده را سازماندهی کند که نطفه انقلاب ۵۷ را شکل دهد. انقلابی که به همراه انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب اکتبر روسیه و انقلاب چین توانست بزرگترین تغییرات ریشه‌ای را در ساخت اجتماعی و سیاسی شکل دهد. انقلابی که الهام بخش بسیاری از جنبش‌های رهایی بخش پس از خود شد.

اگر چه نظریات اجتماعی و سیاسی بسته به چارچوب خود، این قیام را متفاوت تحلیل می‌کنند، اما همه بر اهمیت آن به عنوان نقطه عطف انقلاب ۵۷ توافق دارند. انقلابی که توانست به رهبری امام خمینی(ره)، تمام زوایای پیدا و پنهان جامعه تحت ستم را برهم بریزد و اکثریتی که تا آن لحظه تاریخی به حساب نیامده و کنار گذاشته شده بودند را به ستون اصلی حرکت اجتماعی تبدیل کند. این موضوع با خودباوری و شخصیتی تبدیل شد که امام به جامعه تزریق کرد.

الگوی رهبر دینی مبارز در قیام ۱۵ خرداد نشان داد که دین می‌تواند به ابزار قدرتمند سیاسی و «ایمان» و «عدالت‌طلبی» به قدرتی موثرتر از هر نوع سلاحی تبدیل شود.

این قیام مفهوم «شهادت» و «مقاومت» را تقویت کرد و نشان داد که با اتکا به ایمان می‌توان با الگوی «خیابان به عنوان میدان مبارزه» برابر استبداد ایستاد. میراث ۱۵ خرداد، امروز در ساختار سیاسی ایران، فرهنگ مقاومت، و هویت ملی زنده است. این قیام نشان داد که تاریخ را می‌توان با ایمان و وحدت تغییر داد.